Tục thờ cúng tổ tiên là cốt lõi trong đời sống tâm linh của cả người Việt Nam và người Trung Quốc, chịu sự chi phối bởi hai nền tảng giá trị. Đó là nền văn minh lúa nước và tư tưởng Nho giáo Đông Á. Do khác biệt về tiến trình lịch sử, bản sắc dân tộc và cấu trúc xã hội, tục lệ này ở hai nước có những điểm giao thoa và những nét đặc trưng rất riêng biệt.
Những điểm giống nhau cốt lõi.
- Đạo hiếu làm gốc: Cả hai nền văn hóa đều coi thờ cúng tổ tiên là biểu hiện cao nhất của lòng hiếu thảo. Người sống có nghĩa vụ chăm sóc phần tâm linh của người đã khuất để nhận lại sự phù hộ, độ trì.
- Thế giới quan “Sự tử như sự sinh”: Tin rằng người chết đi đổi sang một thế giới khác nhưng vẫn có các nhu cầu như khi còn sống. Vì vậy, cả hai nước đều có tục dâng cúng đồ ăn, thức uống, thắp hương và đốt vàng mã.
- Tầm quan trọng của con trai nối dõi: Do ảnh hưởng của Nho giáo, cả hai xã hội truyền thống đều nhấn mạnh việc phải có con trai (đặc biệt là con trưởng) để duy trì hương hỏa, tránh để bàn thờ bị “lạnh ngắt” (tuyệt tự).
Dưới đây là bảng so sánh trực tiếp những điểm giống và khác nhau cốt lõi.
Bảng so sánh tổng quan
| Tiêu chí | Việt Nam | Trung Quốc |
| Bản chất cốt lõi | Mang tính tình cảm gia đình, đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và đền ơn đáp nghĩa. | Mang tính tôn ty trật tự, quyền lực gia tộc và nghĩa vụ phụng sự dòng họ. |
| Không gian thờ cúng chính | Bàn thờ tại gia (đặt ở vị trí trang trọng nhất trong nhà) là trung tâm. | Từ đường/Nhà thờ họ (hoặc bài vị chung ở vùng miền Nam) là trung tâm. |
| Vị trí của người phụ nữ | Có vai trò rất lớn trong việc lo toan hương khói, biện lễ và nội trợ ngày giỗ. | Xưa kia bị gạt ra ngoài lễ tế tại từ đường; tôn sùng tuyệt đối chế độ phụ hệ. |
| Ngày lễ quan trọng nhất | Ngày giỗ (ngày mất của từng cá nhân) và dịp Tết Nguyên Đán. | Dịp Thanh Minh (tảo mộ chung) và Tết Nguyên Đán. |
| Đối tượng tích hợp | Dễ dàng thờ chung tổ tiên với Thần, Phật, hoặc các vị Anh hùng dân tộc. | Tách biệt rõ ràng hơn giữa không gian thờ tổ tiên và thờ Thần/Phật. |
Qua hàng nghìn năm, tục thờ cúng tổ tiên ở hai quốc gia đã định hình những giá trị riêng:
Tại Trung Quốc: Tín ngưỡng mang tính cát cứ theo dòng tộc rõ rệt (họ nào thờ tổ họ đó). Mặc dù họ có tôn vinh Hoàng Đế hay Viêm Đế là thủy tổ của văn hóa Hoa Hạ, nhưng không phát triển thành một ngày lễ “Giỗ tổ toàn quốc” mang tính nghi lễ tâm linh gắn kết toàn dân chặt chẽ như ngày mùng 10 tháng 3 Âm lịch của Việt Nam.
Trung Quốc có quần thể thể từ đường cổ Huệ Sơn, được xây dựng và bảo tồn qua nhiều triều đại, trải dài từ thời Đường, Tống, Nguyên, Minh đến Thanh, thờ phụng tổ tiên và các bậc hiền triết thuộc 80 họ khác nhau (như họ Phạm, họ Tạ, họ Tào, họ Hoa…) mang đậm nét văn hóa Giang Nam
Tín ngưỡng mang tính cát cứ cứ địa phương. Đặc tính này thể hiện trong “Bách tánh quận danh” là một văn bản cổ kết hợp giữa Bách gia tính liệt kê hơn 500 dòng họ phổ biến của người Trung Quốc và Quận danh (tên gọi các vùng đất, quận huyện xưa tương ứng với nơi phát tích, nguồn gốc ban đầu của dòng họ đó). Nhiều dòng họ phổ biến ở Việt Nam cũng có trong “Bách tánh quận danh” như họ Đỗ ở các quận Trần Lưu, Hà Đông, Kinh Triệu. Họ Lê ở quận Kinh Triệu, Nam Dương. Họ Lý ở quận Lũng Tây, Họ Trần ở quận Dĩnh Xuyên.
Tại Việt Nam: Tục thờ tổ tiên có tính mở rộng rất cao. Người Việt thờ “Tổ mẫu” (Thánh Mẫu), thờ các vị Thành hoàng làng (người có công mở cõi) và đặc biệt là có khái niệm Quốc tổ (Giỗ tổ Hùng Vương). Cả nước cùng chung một tổ tiên, biến sợi dây gia đình thành sợi dây yêu nước.
Từ khi giành được độc lập vua Đinh Tiên Hoàng cho xây dựng nhà thờ Bách Việt Triệu Tổ và 72 đền miếu (Nam thiên thất thập nhị từ) ở kẻ Xốm, giao cho họ Nguyễn Vân trông coi, thờ phụng Tổ, Mẫu Bách Việt, các vua Hùng cùng Bách gia trăm họ. Theo Bách Việt tộc phả cổ lục Kinh Dương Vương là Ốc tổ Bách Việt, húy Nguyễn Lộc Tục (đổi họ Thần Nông thành Hồng Bàng) là con trai trưởng của Thái Khương Công- Nguyễn Minh Khiết và Hương Vân Cái Bồ Tát- Đỗ Thi Đoan Trang. Con của ngài Lạc Long Quân và Âu cơ sinh ra bọc trăm trứng qui tụ toàn thể dân tộc Việt Nam về hai tiếng đồng bào.
Thực dân Pháp xâm lược nước ta. Nhà thờ Bách Việt Triệu Tổ và 72 đền miếu bị chúng tìm cách triệt hạ từ đời vua Thành Thái, phải chia nhỏ đưa về các nơi. Khu Đền Hùng ở Phú Thọ được vua Khải Định xây dựng từ năm 1917, nay đã thành quần thể di tích lớn thờ các vua Hùng.
30 năm trở lại đây nhiều dòng họ Việt Nam không chung một thủy tổ đã tập hợp lại dưới các danh xưng Họ Nguyễn Việt Nam, Họ Đỗ Việt Nam, Họ Phạm Việt Nam, Họ Phan Việt Nam, Họ Lê Việt Nam, Họ Trần Việt Nam….
Quốc hiệu Việt Nam gắn với tên mỗi dòng họ định vị các dòng họ này trên lãnh thổ Việt Nam. Tuy nhiên trên thực tế các dòng họ trên lãnh thổ Việt Nam không hoàn toàn gốc bản địa. Họ Đỗ Việt Nam có một số họ Đỗ từ phương Bắc thiên cư sang, như Họ Đỗ Tây Mỗ hậu duệ Xứ quân Đỗ Cảnh Thạc. Có dòng họ Đỗ nguồn gốc Kinh Triệu quận 3 đời liên tiếp giữ chức Thứ sử Giao Châu (Đỗ Viễn, Đỗ Tuệ Độ, Đỗ Hoằng Văn).
Việc suy tôn thủy tổ, thần tổ ở các dòng họ Việt Nam thực tế như sau:
– Suy tôn một hoặc nhiều nhân vật lịch sử làm thủy tổ, thần tổ chung thay vì chọn một nhân vật duy nhất từ thời xa xưa, vì nhân vật duy nhất chỉ đại diện cho một dòng họ cụ thể, không đại diện cho cả nước.
Nhiều dòng họ lớn ở Việt Nam thống nhất suy tôn một hoặc nhiều nhân vật lịch sử có công với nước, được ghi trong sử phả, được thờ ở các đình, đền, miếu làm thủy tổ, thần tổ chung thay vì một nhân vật duy nhất từ thời xa xưa (họ Lê suy tôn An Dương Vương, họ Phan suy tôn Phan Tây Nhạc, họ Phạm Việt Nam suy tôn Phạm Tu, họ Trần suy tôn Trần Kinh, họ Trương suy tôn Trương Hống, Trương Hát…).
Khác với cách các chi họ địa phương thờ tổ họ mình, hầu hết các nhân vật được suy tôn được thờ làm thần tổ dòng họ chứ không phải thủy tổ.
– Các dòng họ có gắn định danh Việt Nam đã ngầm mặc định những người cùng họ là công dân Việt Nam, thì nhân vật được suy tôn cần có gốc Việt Nam. Hầu hết các dòng họ lớn ở Việt Nam hiện theo xu hướng này.
– Họ Lê, họ Trần… lập nên các vương triều. Con cháu ngày nay không thờ phụng một vị “Thần tổ” đơn lẻ mà suy tôn các bậc hoàng đế khởi nghiệp và các vị anh hùng dân tộc hiển thánh thành Thần tổ / Thánh tổ tối cao.
– Trường hợp họ Vũ (Võ) Việt Nam ban đầu chọn “Đức Thần tổ Thủy tổ Vũ Hồn”. Cụ Vũ Hồn được đúc tượng thờ tại nhà thờ họ Vũ (Võ) Việt Nam là người gốc Phúc Kiến. Sau này lại xuất hiện một Vũ Thê Lang gốc Phú Thọ được ghi nhận là những người Việt mang họ Vũ trước Vũ Hồn gốc Hoa, khiến các nhà nghiên cứu vê họ Vũ (Võ) tốn rất nhiều giấy mực mà chưa đi đến thống nhất.
Bài Đỗ Hòa